سد کرخه در فاصله ۲۱ کیلومتری شمالغربی اندیمشک بر روی رودخانه کرخه ساخته شده است. مطالعات اولیه این سد در سال ۱۳۳۵ آغاز گردید و عملیات ساختمانی از اسفند ۱۳۷۰ آغاز و در سال ۱۳۷۹ به پایان رسید. این سد به عنوان بزرگترین سد تاریخ ایران با هسته رسی و ششمین سد طویل جهان با طول تاج ۳۰۳۰ متر میباشد. از طریق این سد ۳۴۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی آبیاری و ۹۳۴ گیگاوات ساعت در سال برق تولید میشود.[۱]
رودخانه کرخه از مناطق میانی و جنوبغربی رشتهکوههای زاگرس در نواحی غرب و شمالغرب کشور سرچشمه گرفته و پس از طی مسافتی در حدود ۹۰۰ کیلومتر در امتداد شمال به جنوب، سرانجام در مرز مشترک ایران و عراق به مرداب هورالعظیم میرسد. رودخانه کرخه پس از رودخانههای کارون و دز سومین رودخانه بزرگ ایران از نظر آبدهی محسوب میشود. حوزه آبریز رودخانه کرخه به وسعت حدود ۴۳ هزار کیلومتر مربع، بین ۴۶ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۱۰ دقیقه طول شرقی و ۳۱ درجه و ۴۸ دقیقه تا ۳۴ درجه و ۵۸ دقیقه عرض شمالی واقع شده است و شامل استانهای همدان، کرمانشاه، کردستان، ایلام، لرستان و خوزستان میباشد. سرشاخههای اصلی تشکیل دهنده رودخانه کرخه، رودخانههای سیمره، کشکان، قرهسو، گاماسیاب و چرداول هستند. یکی از مشخصههای طبیعی رودخانه کرخه احتمال وقوع سیلاب و خطرات ناشی از آن است.
موقعیت سد مخزنی و نیروگاه برقآبی کرخه
سد مخزنی و نیروگاه برقآبی کرخه در فاصله ۲۲ کیلومتری شمال غرب اندیمشک در استان خوزستان (در جنوبغربی ایران) احداث گردیده است. این پروژه عظیم در ۴۸ درجه و ۷/۸ دقیقه طول شرقی و نیز ۳۲ درجه و ۲۹/۶ دقیقه شمال در منطقه کرخه واقع شده است. رودخانه کرخه در بالادست محور سد ۹۰ درجه تغییر جهت داده و در نتیجه دریاچه سد در سمت راست محور سد واقع گردیده است.
تأمین و تنظیم آب جهت آبیاری ۳۲۰ هزار هکتار از اراضی پاییندست، دشتهای پای پل (اوان، ارایض، دوسالق و باغه) و همچنین دشتهای حمیدیه، قدس، دشتآزادگان، دشت عباس، فکّه و عینخوش واقع در شمالغربی و غرب استان خوزستان تولید انرژی برقآبی به میزان ۹۳۴ گیگاوات ساعت در سال، کنترل سیلهای مخرب رودخانه و جلوگیری از خسارات ناشی از آن از اهداف این پروژه عظیم است.
سد مخزنی کرخه در حاشیه جنوبغربی بخش چینخورده رشتهکوههای زاگرس قرار گرفته است. تپه و بلندیهای منطقه از کنگلومرای سازند بختیاری و رسوبات نرم سازند آغاجاری تشکیل شده است. بخش عمده بالادست و ناحیه مخزن از سازند آغاجاری تشکیل یافته که از تناوب لایههای ماسه سنگ و گل سنگ تشکیل شده است و به سمت بالا دارای لایههای میکرو کنگلومرایی است. قسمت بالایی این سازند را بخش لهبری تشکیل میدهد که تناوبی از ماسه سنگ و گل سنگ میباشد و وضعیت مناسبی را برای ایجاد سفرههای تحت فشار، پدید آورده است. بخش پاییندست دریاچه تا محور سد را کنگلومرای بختیاری با سیمان ضعیف تشکیل میدهد.
کنگلومرای بختیاری به دو واحد سنگی BK1 و BK2 تقسیم شده است که توسط یک لایه گل سنگی از هم جدا شدهاند. واحد BK1 بخش پایین سازند بختیاری را تشکیل میدهد و علاوه بر لایههای گل سنگی دارای عدسیهای ماسه سنگی نیز میباشد. واحد BK2، بخش بالایی سازند بختیاری را بوجود میآورد که متشکل از کنگلومرای یک پارچه با عدسیهای ماسه سنگی و گل سنگی است.
ناحیه مورد مطالعه در پلاتفرم عربی واقع است. ساختگاه سد و دریاچه آن در قسمت شمال فروافتادگی دالپری قراردارد. شیب لایهها ۱۲ـ۷ درجه در منتهیالیه دریاچه و ۴ـ۳ درجه در نزدیکی ساختگاه میباشد. نظر باینکه شیب لایه بندیها کم و نا پیوستگیها نیز نادر میباشند، زمین لغزهای در حاشیه دریاچه آتی مشاهده نشدهاست. ریزش در شیروانیهای کنگلومرایی دریاچه محتمل است ولی روند آن آهسته و مداوم پیشبینی شده و ایمنی سازههای هیدرولیکی را به مخاطره نخواهد انداخت.
مخزن سد (دریاچه)
حجم مخزن در تراز بهرهبرداری۲۲۰ متر: ۸/۵۳۴۶ میلیون مترمکعب (قبل از رسوبگذاری)
حجم مخزن در حداقل تراز بهرهبرداری (تراز ۱۶۰ متر): ۴۳۰ میلیون مترمکعب
حجم مفید مخزن: ۸۱/۳۹۰۳ میلیون مترمکعب (بعد از رسوبگذاری)
حجم غیر مفید مخزن: ۱۴۴۳ میلیون مترمکعب
تراز آب در هنگام وقوع سیل حداکثر (P.M.F) : ۷/۲۳۰ متر
مساحت دریاچه در تراز بهرهبرداری ۲۲۰ متر: ۴۷/۱۶۲ کیلومتر مربع
طول دریاچه در تراز بهرهبرداری ۲۲۰ متر: حدود ۶۰ کیلومتر[۲]
