علامه ابوالمحاسن رویانی طبري
عبدالواحد بن اسـماعیل بن احمد بن محمد رویانی طبري، از دانشـمندان برجسـته و حدیثدانان شیعه است که در 415-16 ه به شهادت رسـید. چون به شـدت پایبنـد »تقیه« بود ماهیت مـذهبش براي برخی ناشـناخته مانـد، چنانکه اهل سـنت وي را از خود شافعی مذهب پنداشته اند . ( 2 ) نویسـنده ي )) ریـاض العلمـاء (( او را چنین به وصـف در آورده است: شـیخ امـام ابوالمحـاسن قاضـی اي شـهید فخر الاسـلام عبد الواحد ... 1
آنگاه مطالبی نوشـته که خلاصه اش این است: از علماي حلب بود. تقیه می کرد، در نتیجه گمان بردنـد شافعی است. در آغاز فعالیت با طنیان زبان به انتقاد و حمله به آنان گشود، به همین سبب او را کشتند. وي از مشایخ و استادان سید فضل االله راوندي و هم طرازان وي بود. برخی فاضـلان گفته اند که شـیخ ابو المحاسن نخستین کسی بود که فتواي الحاد فرقه ي باطنیه را صادر کرد، زیرا می گفتند: چاره اي نیست جز وجود معلمی که راه خداشناسـی به خلق بیاموزد. و آن معلم می گفت: شما وظیفه اي جز فرمانبري من ندارید. دیگر تکالیف و واجبات را خواستید عمل کنید خواستید نه. تا آنکه این شـیخ به قزوین آمد و فتوا داد که آنها ملحدند، و به مردم دستور داد از باطنیان دوري کنند حال آنکه با ایشان معاشرت و معامله داشتند. و گفت: اگر با آنها رفت و آمـد و معاشـرت کنید چون بعضـی از آنها حیله پردازند شـما را خواهند فریفت و اگر فریب خوردید میانتان اختلاف و آشوب خواهد افتاد. و چنان شد که وي می گفت. همچنین گفت: اگر از سوي منطقه آنها پرنده اي آمد بکشیدش. چون شیخ به دهکـده ي رویـان آمـد باطنیـان چنـانکه شـیوه شان بود یکی از جانبازانشان را فرسـتادند تا او را غافلگیرانه کشت. نیکبخت زیست و خوشنام در گذشت .
نویسـنده در پنـج جاي )) ریاض العلماء (( گوشـزد می نماید که وي از علماي شـیعه بود که به خاطر پایبندیش به تقیه منسوب به شافعیان گشت .
خونساري در شرح حال فضل االله راوندي می گوید: وي استادانی بزرگ داشت بیش از بیست تن از علماي عالی مقام شیعه ي امامیه. و از آن میان نام علامه ابو المحاسن رویانی را می آورد و بر همه ي آن عده
رحمت می فرستد . علامه ي نوري در بیان اساتیـد سـید فضل االله راوندي می نویسد: این سـید جلیل القدر از جمع کثیري از مشایخ بزرگ حدیث روایت می کرد که نام آنهایی که شـناخته ایم می بریم، نخست پیشواي شـهید ابوالمحاسن عبدالواحـد... امام راونـدي در آغاز کتاب )) النوادر (( می گوید: پیشواي شهید ابوالمحاسن عبد الواحد رویانی بنابر شنیده و اجازه ي نقل خویش چنین روایت کرد ... این سـخنان و اظهار نظرهاي صـریح علماي رجال است که وي پیشوائی شیعی مذهب و دوازده امامی است. با وجود این دیگر اعتنائی به حرف دیگران که وي شافعی مذهب است نمی کنیم، و می دانیم که این نسبت نتیجه ي تقیه ي وي بوده است . راجع به شـهادتش چنـدین مورخ نوشـته اند. سـمعانی (1 ) در )) انسـاب (( می نویســد: وي از برجســته تریـن پیشوایـان دینی و از سخنوران بود و در منطقه ي طبرسـتان از نفوذ وسـیع سیاسـی و طرفـداري مردم برخودار بود رفتـاري پسـندیده داشت و آثـاري ارجمنـد بجا گـذاشت. به مـذهبش سـخت پایبنـدي نشان می داد و در کشورها آوازه اش پچیده بود. کسانی را که به خدمتش می آمدند سخت می نواخت ... در ذیحجه ي 416 ه به دنیا آمد و ظهر جمعه 11 محرم 502 ه در مسجد جامع شهر آمل شهید شد . یاقوت حموي می نویسد: به )) رویان (( جمعی از دانشـمندان منسوب اند از جمله ابو المحاسن عبد الواحد رویان طبري که قاضی و پیشواي مذهبی بود و از پیشوایان شافعی است و درخشانترین چهره هاي زمانش و از 2
فقیهـان طرازاول عصـرش به لحـاظ اسـتادي و دقت فقهی و حسن بیان...میلادش به سال 415 ه بـود و در محرم 501 ه – یـا به گفته اي 502 ه – در مسجد جامع آمل در طبرستان به دست عنصر متعصبی شهید شد . ابن خلکان می نویسـد : درآن دیار – یعنی طبرسـتان – مقامی شامـخ و نفوذ و احترامی فوق العاده داشت. نظام الملک وزیر او را به خاطر کمال و فضل و دانشش بسی بزرگ می دانست و احترام می نمود . وي به بخارا سـفر کرد و مدتی در آنجا بماند و به غزنه و نیشابور رفت و به دیدار دانشـمندان، و به محضـر درس ناصر مروزي حضـور یـافت، و حـدیث آموخت و در آمـل طبرسـتان مـدرسه اي سـاخت. سـپس به ري رفت و در آنجـا تـدریس کرد، و به اصـفهان رفته در مسـجد جامع آن به تقریر و نگارش پرداخت. کتاب هاي سودمنـد تألیف کرد که از جمله )) بحر المـذهب (( که مفصـل ترین کتاب شافعیان است، کتاب )) مناصـیص الامام الشافعی (( ، )) کافی (( ، و )) حلیه المؤمن (( . در اصول فقه، و مسائل خلافی هم کتاب نوشت می گویند گفته است: اگر همه ي کتاب هاي شافعی بسوزد آنها را از بر خواهم نوشت . قاضـی ابو محمـد عبـداالله بن یوسف- که از حافظـان قرآن است – نـام وي را در طبقـات پیشوایان شافعی آورده و می گویـد : ابوالمحاسن رویانی نادره ي روزگار و استاد مسلم فقه بود. حافظ ابو زکریا یحیی بن منده هم از او یاد کرده است. وي از جمع کثیري از حدیثـدانان کشورهاي مختلف حدیث روایت کرده است. در ذیحجه ي 415 ه به دنیا آمد، و به گفته ي )) سـلفی (( در محرم 502 ه در شهر آمل کشته شد. رافعی می گوید: کتاب )) جمع الجوامع (( و )) التلخیص (( از تألیفات او است و در روز عاشورا شهید شده است .
کتابی به فارسی دارد به نام )) تکمه السعادات فی تکمه العبادات المسنونات . (1 ) (( ابن شـهر آشوب می نویسد: ابو المحاسن شهید در باب احکام می گوید: در زمان خلیفه ي دوم دو بچه ي متصل به هم به دنیا آمـد یکی مرده بود و دیگري زنـده. عمر چنین رأي داد که باید با آهن از هم جداشان کرد. اما امیرالمؤمنان رایش این بود که ومرده به خاك سپرده شود و زنده را شـیر دهند. چنین کردند، بر اثر آن، پس از چند روز مرده از زنده بگسست و جدا گشت . یک بار عمر تصـمیم گرفت زیورهاي کعبه را تصرف کند علی ) علیه السلام ( گفتش: وقتی قرآن بر پیامبر ) صلی االله علیه و آله و سـلم ( نـازل می گشت اموال بر چهـار نعو بود: یکی اموال خصوصـی مسـلمانان که آنها را به موجب احکام میان میراث بران تقسیم می کردند، دوم اموال دوباره بدست آمده ي عمومی (2 ) که میان مستحقانش تقسیم می شد، سوم خمس که خدا موارد مصـرفش را مشـخص گردانیـده است، چهـارم صـدقات که خـدا مواردش را روشن سـاخته است. زیورهاي کعبه در آن هنگام موجود بود و ) خـدا و پیامبر ( آن را به حال خود گـذاشت نه بدان سـبب که یاد برده یا از او پنهان مانده باشد. بنابراین آن را به همان حال که خـدا و پیامبرش واگذاشـته اند واگذار. عمر به او گفت: اگر تو نبودي رسوا شده بودیم. و آن زیورها را به حال خود واگذاشت . (3 ) [۱]
پانویس
- ↑ کتاب شهیدان راه فضیلت- علامه امینی
3 -66 -1 رك: ریاض العلما . -67 -2 فیئی . »-68 -3 مناقب آل ابیطالب «. 2 -65 -1 قاضی ابو سعد عبدالکریم تمیمی مروزي سمعانی . 1 -63 -1 رویانی به ضم راء و سـکون و او منسوب است به ) ) رویان (( که شـهر بزرگی بوده است در کوهسـتان بزرگ طبرستان و بزرگترین شـهرمنطقه کوهسـتانی آن. گفته اند: بزرگترین شهر جلگه طبرستان آمل است و بزرگترین شهر منطقه ي کوهستانی آن رویان. بعضـی جغرافیا نویسان گفته انـد: رویان جزء طبرسـتان نیست، بلکه ولایتی است بر فراز کوهسـتان آن، و کوهسـتان رویان متصل به کوهستان ري ) تهران ( است . -64 -2 نگاه کنید به کامل ابن اثیر، وفیات الاعیان، و معجم البلدان