مقبره براء ابن مالک انصاری

قدیم‌ترین مقبره اسلامی در شوشتر بلکه در تمام ایران آرامگاه براء بن مالک انصاری است که از شجاعان صحابه پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده و هنگام فتح شوشتر بدست هرمزان حاکم خوزستان در سال 17 یا 18 هجری کشته شده است. مدفن او درشمال شهر مقابل قلعه سلاسل است که از روزگار پیشین زیارتگاه مردم بوده. عمارتی که بر روی قبر او بود خراب شد و در سال هزار واندی مهدی قلی خان شاملو حاکم خوزستان آنرا تجدید بنا نمود. اما عمارت فعلی و ایوان و گنبد کاشی که برپاست از بنای دولتشاه قاجار است که در سال 1320 ساخته شده است.

درون بقعه در اطاقی مربع 6 × 6 متر ضریح چوبین رنگ شده‌ای قرار دارد که در درون آن ضریح قبری آجری گچ اندود و کم ارتفاع کوتاهی است. تعدادی کناره‌ی سنگ قبر برای ساختن سکوی ضریح مورد استفاده بنائی قرار گرفته است. اطاق بقعه در قسمت فوقانی به کثیر الاضلاع مثمنی تغییر شکل داده و سپس دائره‌ای بر آن استوار شده که قاعده و پایه‌ی گنبد شلجمی شکل بعقه است. اطاق دارای چهار گوشواره است که یکی از آن‌ها مدخل ورودی به بقعه. بجز گچ کاری لچکی و طاق‌نماهای گچی زینتی ندارد و سنگ لوح تاریخ‌دار دیده نشد.

درون بقعه و گنبد داخلی به سبک ساختمانی گنبد سازی صفوی است. در بقعه به یک ایوان 4 × 7 متر باز می‌شود که به وسیله‌ی سه در کوتاه به ایوان خارج بقعه متصل است.

سر در ایوان خارجی که به راهرو وسطی باز می‌شود دارای گچ بری و نقاشی نفیسی است. ایوان خارجی 5/3 × 10 متر است. عرض طاق رومی ورودی به ایوان خارجی 4 متر و طول آن تا دیوار ورودی به راهرو 6 متر است. ارتفاع طاق رومی ورودی به ایوان خارجی که در طرفین آن دو گوشواره‌ی کوچک مستطیل شکل کوتاه قرار گرفته در حدود 5 متر است و با کاشی‌های رنگی و زمینه زرد و قهوه‌ای بعد از آجرکاری تزئین شده است. بدنه‌ی جبهه‌ی شمالی که جبهه‌ی ورودی به ایوان خارجی است با سنگ‌های تراش به قطعات کوچک نما سازی شده است و بر پیشانی دو گوشواره‌ی کوچک طرفین ایوان ورودی دو نقش لچکی ظریف از سنگ به طور برجسته در آورده‌اند که بر آن یکی که در سمت راست است یک هلال مضرس سنگی محیط است بر پیشانی بالای جبهه‌ی ایوان چهار کلمه‌ی علی با کاشی زرد بر زمینه‌ی سبز درون یک کثیر الاضلاع در آورده‌اند.

گنبد شلجمی و تقلیدی از سبک گنبد سازی صفوی است. کاشی‌های مربوط به دوران قاجار است. رنگ و سبک کاشی کاری مخلوطی از کاشی‌کاری قاجاری و تقلید از کاشی‌کاری اواخر عهد صفوی است. و کلمات و نقوش الله، محمد، علی بر مستطیل‌هائی که در دوره‌ی قاعده با خط مشکی بر زمینه‌ی آبی فیروزه‌ای مرقع شده است منقوش است و برگرداگرد گنبد جائی که گنبد انحناء می‌پذیرد یک نوار با کاشی متن سفید و خطی آبی سوره توحید بتمامی نقش شده است.

پنجره‌های نورگیر هشت عدد و درفاصله‌ی کتیبه‌ها به صورت هلالی طاق رومی قرار دارند و با کاشی مشبک ساخته شده‌اند. در دیواره‌ی شرقی بر پیشانی طاق‌ها و طاق‌نماها کاشی کاری با رنگ‌های مختلف و طرح‌های هندسی وجود دارد. قبرستان نسبتاً وسیعی در کنار بقعه واقع است و در ورودی به قبرستان در ضلع غربی بقعه است و تاریخ قبرها تا زمان قاجار پیش می‌رود.

از کلام ابن اثیر و ابن خلکان معلوم می‌شود که در زمان ایشان گنبد و بارگاه داشته و مزار بوده در زمان شاه عباس صفوی بارگاه او خراب شده بود مهدی قلیخان شاملو که از جانب شاه عباس حاکم شوشتر شد او را عمارت نمود. مرحوم آقا سید عبدالله جزایری در فصل چهاردهم تذکره شوشتر ضمن وقایع سال 1002 هجری گوید مهدی قلیخان شش سال در شوشتر بود آثار خیر بسیار از او باقی است من جمله عمارت براء بن مالک بعد از مهدی قلیخان معلوم نیست که او را تعمیر نموده.

زمان حکومت مرحوم محمدعلی میرزا فرزند فتحعلیشاه بقعه خراب و محتاج به تعمیر بود. مرحوم محمد علی میرزا گنبد و بارگاه و ایوان و رواق حالیه را بنا نمود و اطراف او را حصار انداخت و دو گلدسته بر دو رواق او که مقابل قعله بود بنا کرد که آن‌ها از بین رفتند و حصار او نیز خراب شد و تاریخ بنای کاشی سیاه دور گنبد چیده شده، ولی کاشی‌ها عکس کار گذاشته شدند و تاریخ غلط شد باین طریق 5321 و صحیح اینست 1235 و معمار آن استاد کریم معمار ابن آقا محمد قجر بوده که در ماه رمضان 1247 در شوشتر فوت شد و در آنجا دفن شد و سنگ تاریخ او بالای در رواق گذاشته شده در زمان پادشاهان قاجار حکام شوشتر همه ساله صد تومان مصرف تعمیر بقعه می‌نمودند و این صد تومان از طرف دولت بود و مرحوم محمدعلی میرزا او را قرار داده بود پس از مشروطه شدن ایران این بودجه قطع شد اهالی وجهی جمع نموده در سال 1323 هجری تعمیر و سفیدکاری کاملی نمودند قبر به کلی فرو رفته بود خاک‌های او را بالا بردند، قبر را با اندازه‌ای پائین برده بودند که به سنگ رسیده بود. اطراف قبر را با سنگ و ساروج بسته بودند محکم نموده بودند، در میان قبر در نمائی رو به قبله پیدا شد که در آن با سنگ و ساروج محکم بود و زیر حقابه در مسجد بود، معلوم شد که شبستان دیگر در زیر مسجد واقع است و جسد در آن دفن شده شاید از خوف بیرون آوردن بوده و در سال 1368 هجری کاشی‌های گنبد ریخته شد و خود بقعه محتاج به تعمیر شد احقر مبلغ سیصد تومان از شوشتری‌های مقیم آبادان گرفته تعمیری در آن نموده، در سال 1372 مبلغ سیصد و هفتاد تومان از همان شوشتری‌های مقیم آبادان گرفته تعمیر شد والحال هم محتاج به تعمیراست.

یکی از بقاع متبرکه قدیمی و اولین بقعه‌ی اسلامی در ایران که در سنوات گذشته مزار و مطاف بوده مورد توجه اولیاء و دارای معجزات فراوانی بوده و نیز مستجاب الدعوه هم بوده است، بقعه متبرکه براء بن مالک انصاری است که از اکابر صحابه سیدالمرسلین صلی الله علیه و آله و سلم بوده و شرح حال زندگی او در تاریخ دست‌نویس مرحوم والاحضرت حجه الاسلام آشیخ محمد مهدی شرف الدین (قدس سره) چنین آمده است:

1- اصل و نسب براء بن مالک: براء بن مالک بن نظر بن ضمضم بن زید بن حزام بن جند بن عامر بن غنم بن عدی بن نجار الانصاری.

2- نام مادر: ام سلیم دختر ملحان زن ابی طلحه و به گفته ابن کثیر شامی‌ام حزام ملیکه نام او بود.

3- نام برادر پدری مادری: انس بن مالک معروف است.

4- مقام و مرتبت او: در تنفیح و المقال جلد اول صفحه 162 طبع نجف گوید شیخ او را از صحابه پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم شمرده و گفته است در غزوه خندق حاضر بود و در فتح شوشتر کشته شد و علامه در خلاصه از ابن اثیر نقل نموده و اسد الغابه است که حاضر در غزوه احد و کلیه غزوات حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم شد مگر غزوه بدر، شخص شجاع و با جراتی بود و ذکر نمودند که کشته شد در روز فتح شوشتر سال نوزدهم یا بیست و سوم بعد از کشتن صد نفر مبارز که بدست خود کشت غیر ازآنها که در کشتن ایشان با مسلمین مشارکت داشت.

براء یکی از شجاعان و فوارس بود. صاحب حلیه با اسناد خود از مصعب بن سلیم و او از انس بن مالک که گفت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: رب ذی طمرین لایوبه اله و اقسم علی الله الابرئه منهم البراءبن مالک.

چون روز فتح شوشتر مسلمانان به تنگ آمدند به براء گفتند خدا را قسم ده به پروردگارت که فتح نصب ما شود براء دعا کرد و گفت: خدایا تو را قسم می‌دهم مسلمانان را بر کفار نصرت ده و مرا به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم ملحق کن. خلاصه وجود اقدس وی در حال حیات و بعد از وفات ملجأ خاص عام و وسیله وصول به مقاصد عالیه و حوائج کاسیه است. پس اگر اخوان مؤمنین همت نمایند و بارگاه و مرقد شریف این بزرگوار را بازسازی و مرمت نمایند و مکرر به زیارت بیایند و تعظیم و تکریم نمایند البته به فیوضات کثیر و مقامات عالیه خواهند رسید سبب خیر و برکت در مال و جان و اولاد و میمنت امور و وسعت رزق خواهد شد. آستانه متبرکه براء بن مالک انصاری در استان خوزستان شهرستان شوشتر است.

• گنبد و بنای تاریخی که احداث گردیده در دوره قاجاریه:

نام اثر : بقعه‌ی براء بن مالک

شماره ثبت : فهرست آثار ملی 2447

تاریخ ثبت : 18/8/1378

قدمت اثر : صفویه و قاجاریه

• راه‌های ورودی به آستانه:

از شمال به مسجد عباس خان و خیابان شهید کلکران، از جنوب به خیابان شریعتی، از مشرق به خیابان سنگ‌فرش، از مغرب به خیابان براء بن مالک به سمت کوی دلدل.

برنامه‌های مراسمات مذهبی

از قدیم ایام در روز تاسوعای حسینی علیه السلام کلیه دسته‌جات زنجیر زنی و سینه زنی از نقاط شهر به آستانه وارد می‌شود و نسبت به برگزاری روز تاسوعا به عزاداری می‌پردازند، برگزاری روضه خوانی در دهه اول ماه محرم در آستانه، برگزاری زیارت عاشورا در شب‌های جمعه، برگزاری شب شام غریبان، برگزاری کلیه مراسمات که با هماهنگی اداره اوقاف از طریق هیأت‌ها و ادارات شهرستان اجراء گردد.