نمایش مبدأ برای آسیاب های دزفول



آسیاب‌های آبی دزفول یکی از آثار ارزشمند تاریخی، معماری و گردشگری شهرستان دزفول بوده و به شماره ۳۹۸۴ در ردیف آثار ملی به ثبت رسیده‌اند. آنچه امروز به عنوان آسیاب‌های آبی شناخته می‌شود، مجموعه‌ای است از سازه‌های آبی که در گذشته به عنوان بند و آسیاب استفاده می‌شده است.


این مجموعه در ارتباط با جریان دایمی رود دز و با توجه به بررسی‌هایی که بر روی نمونه‌هایی از مصالح این آسیاب‌ها انجام شده، همزمان با شکل‌گیری هسته ساسانی شهر در بستر رودخانه ساخته شده و در دوره‌های بعدی توسعه شهر، به فراخور نیاز ساکنین جدید، توسعه یافته‌اند. پیشینه تاریخی آسیاب‌های آبی در ارتباط با سازه پل قدیم دزفول بوده که به دوره‌ی ساسانیان بر می‌گردد ولی عمده آثار موجود از آسیاب‌ها که در سه بخش از رودخانه موجود می‌باشند به دوره‌های تاریخی صفویه و قاجاریه بر می‌گردد. این سازه‌ها از مصالحی چون قلوه سنگ رودخانه‌ای، آجر و با ملات ساروج ساخته شده‌اند. فرم معماری آسیاب‌ها برگرفته از سبک معماری بومی شهرستان دزفول بوده و به صورت یک مجموعه بهم پیوسته ساخته شده و بهم مرتبط می‌باشند.



پایه‌های سازه اتاقک آسیاب‌های دزفول از ملات گچ و خاکستر و آجرها در سه ردیف هستند که تکرار می‌شود و قسمت‌هایی از سنگ ساخته می‌شود. دیوارها نیز از آجر و سنگ قلوه رودخانه و ملات ساروج که نوعی آهک بندی بوده، پوشیده شده است. ارتفاع درون اتاقک این آسیاب‌ها تا کف رودخانه حدود ۴ متر می‌باشد و حالت تقارن دارند و  با نمای کشتی مانند ساخته شده‌اند. این نوع معماری برای تنظیم فشار آب و یا تشدید آن بوده است.


نحوه کنار هم قرارگیری آسیاب‌های دزفول به شکلی است که در گذشته حالت سد مانند داشته تا به وسیله آن آب را به جای مورد نظر هدایت کنند. قسمت اول که همان سازه‌های فعلی به جای مانده از آسیاب‌هاست، عرض رودخانه را قطع می‌کرده پل بند یا دَمبِرِج هستند که کارش علاوه بر ارتباط قسمت غرب و شرق رودخانه، در زمان مورد نیاز، سطح رودخانه را برای اموری نظیر آبرسانی و یا آب کشاورزی بالا یا پایین می‌برد.



این سیستم، سیستم پیشرفته ساسانی بوده و رومن گریشمن در کتاب هنر انسان این سیستم را قدیمی‌ترین سیستم‌های آبیاری جهان در دوره باستان معرفی کرده است و قدمت آن را در حدود ۱۴۰۰ تا ۱۵۰۰ سال عنوان می‌کند که پژوهش‌های جدید این قدمت را تأیید می‌کنند.


این سازه‌ها پل بند عظیمی بوده که بعداً با تغییراتی در قسمت‌های آن به آسیاب تبدیل شده که با توجه به طول زمان تغییراتی توسط سیلاب‌ها و عوامل انسانی در آن‌ها رخ داده است که آخرین تغییرات آن را می‌توان در زمان صفویه با تکامل سیر تولید آجر و تغییر  در ابعاد آن به اندازه 5/18 در 5/18 در 5/3 سانتی‌متر دانست.


در وسط رودخانه بر روی یکی از دهانه‌ها، آثار طاق عظیمی است که شبیه ایوان‌های ساسانی بوده و با توجه به علاقه شاهان ساسانی می‌توان حدس زد که باقیمانده جایگاه سردار و یا محتشمی در گذشته بوده است.


در گذشته برای آسیاب کردن گندم درون آسیاب‌ها، سنگ دو تکه‌ای وجود داشته که قسمت پایین آن ثابت بوده و بر اثر نیروی آب رودخانه چرخ آسیاب باعث گردش سنگ بالایی شده است. در گذشته آسیاب‌ها دارای مالکیت خصوصی بوده که به آسیابان به اصطلاح محلی لُوینه می‌گفتند. تعداد آسیاب‌ها در دوره‌ی صفویه حدود ۵۰ تا ۶۰ عدد بوده که بخشی از آن‌ها در اثر سیلاب‌های فصلی تخریب گردیده است. با این حال بسیاری از آسیاب‌ها با توجه به نیاز مردم دزفول به تأمین آرد تا اوایل دوره پهلوی دوم (دهه ۴۰) فعال بوده‌اند اما با ورود تکنولوژی جدید نظیر کارخانه‌های آرد یا به اصطلاع مکینه، این آسیاب‌هاجایگاه اولیه خود را از دست دادند.


در هر آسیاب ۵ نفر مشغول به کار بوده‌اند. یک نفر مسئول آوردن گندم با قاطر، یکی مسئول آوردن گندم‌ها تا سنگ آسیاب، یکی مسئول سنگ آسیاب و دیگری مسئول جمع‌آوری آرد بود و یک نفر هم در شب‌ها مسئول آسیاب بوده است.


در فصولی که میزان حجم آب رودخانه کم می‌شده برای بالا آمدن سطح آب و همچنین انحراف آب به سمت آسیاب‌ها از سبدهای حصیری که درون آن‌ها از سنگ پر می‌شده و بر روی هم قرار می‌گرفته استفاده می‌شده که مجموعاً تشکیل یک بند انحرافی را می‌دادند و در اصطلاح محلی به آن چوسَله گفته می‌شد.


آسیاب‌های آبی دزفول در بخش‌های مختلف رودخانه دز ساخته شده‌اند. بخشی از آنها به فاصله حدود ۸۰۰ متر از سد تنظیمی دزفول و در جنوب تفریحگاه ساحلی دز، بخشی در زیر پل جدید (دوم) دزفول و بخشی نیز در کنار پل قدیم دزفول ساخته شده‌اند.



با توجه به ارزش‌های تاریخی، معماری و فرهنگی این آسیاب‌ها، به تازگی تلاش‌هایی توسط سازمان  نوسازی و بهسازی شهرداری دزفول برای حفظ، مرمت و بازسازی این آسیاب‌ها صورت گرفته که عمده این تلاش‌ها روی آسیاب‌های زیر پل دوم دزفول صورت گرفته که به آسیاب‌های شیخ و عماد نیز معروف بوده و در راستای استفاده بهتر با محوطه سازی و ایجاد سفره‌خانه سنتی در کنار آن‌ها و همچنین بازسازی و راه اندازی چرخ یکی از آسیاب‌ها، این مجموعه لقب موزه آب به خود گرفته است.



قرارگیری موزه آب دزفول (مجموعه آسیاب‌ها) در کنار رودخانه همیشه خروشان دز  و در جاده ساحل در مرکز شهر دزفول و همسایگی پارک ساحلی رعنای دزفول، همچنین نمای زیبای پل قدیم دزفول، این مجموعه را به یکی از جاذبه‌های گردشگری منطقه تبدیل کرده و تاکنون استقبال خوبی از آن صورت گرفته است.

http://www.1doost.com/Post-11590.htm