خورشید شنبه ۷ آذر سال ۶۰ کم کم غروب میکرد و همزمان ماه شب دوم عملیات طلوع مینمود. رزمندگان اسلام هر کدام در تهیه و تدارک وسایل مورد نیاز بودند.
هجوم نیروهای عراقی به خوزستان بعد از ۳۱ شهریور ۵۹ از محورها و معابر متعدد و با بهکارگیری نیروهای زرهی و مکانیزه مجهز، باعث تصرف بخشهای وسیعی از استان زرخیز خوزستان شد؛ به طوری که دشمن تا چند کیلومتری دزفول و اهواز پیشروی کرد. دشمن متجاوز در اوائل جنگ تحمیلی از طریق تنگ چزابه و جاده مرزی جفیر با بهره گیری از ۲ لشکر لشگر پیاده و پیاده – مکانیزه به بستان حمله کرد و با اشغال بستان و ۷۰ روستای اطراف آن عده ای از اهالی این شهر را شهید و به اسارت خود در آورد و جنایات بی شماری را نیز در این منطقه مرتکب گردید.
در جبهه های میانی خوزستان، نیروهای بعثی با تصرف شهر بستان حمله خود را به منظور قطع جاده اهواز – دزفول ادامه داده و قسمتهای وسیعی از دشت عباس را به تصرف خود درآوردند و در پایین رودخانه کرخه متوقف و مستقر شدند. در محور جنوبی رودخانه کرخه، پس از تصرف بستان و ادامه پیشروی خود، شهر سوسنگرد را نیز به تصرف در آوردند. در شمال رود کرخه نیز با تصرف ارتفاعات الله اکبر پادگان نظامی دشتآزادگان مورد تهدید قرار گرفت، اما در جبهه میانی بستان و مناطق گسترده ای از استان خوزستان علی رغم اجرای چندین عملیات کوچک و بزرگ تا مهر ماه 1360 این مناطق همچنان در تصرف دشمن بود؛ اگر چه رزمندگان اسلام قبل از فتح نهایی بستان، حملات و فداکاریهایی را در باز پس گیری این مناطق از خود نشان دادند. به عنوان مثال در تاریخ ۱۵/۱۰/۵۹ نیروهای تیپ همدان و برادران سپاه مواضع سد کننده ای در مقابل دشمن به وجود آورده و با هجوم به آنها باعث متلاشی شدن ۲ تیپ و انهدام تعداد زیادی از تانکهای بعثیان گردیدند.
پس از انجام موفقیت آمیز عملیات ثامنالائمه(ع) در شرق رودخانه کارون توسط نیروهای ایرانی که منجر به شکستن حصر آبادان شد و در حقیقت مرحله اول عملیات آزاد سازی خرمشهر محسوب میگردید، بررسی برای استفاده از موفقیت این عملیات هم در منطقه خرمشهر و هم در منطقه بستان و غرب دزفول آغاز گردید وبا توجه به ویژگیهای منطقه بستان تقدم تلاش به این منطقه داده شد.
انتصاب سرهنگ علی صیاد شیرازی به فرماندهی نیروی ارتش سبب نزدیکی بیشتر ارتش و سپاه شد و این امکان به وجود آمد که فرماندهان سپاه و ارتش استراتژی عملیاتی جدیدی را طراحی کنند. عملیات «طریقالقدس» اولین مرحله از این استراتژی محسوب میشد. ویژگی اصلی عملیات طریقالقدس، گذشتن از زمینهای رملی غیر قابل عبور در شمال منطقه عملیاتی بود که سبب غافلگیری دشمن گردید. با موفقیت در محور شمالی، موقعیت نیروهای عراقی مستقر در محور جنوبی نیز متزلزل شد و عملیات در این محور هم به پیروزی رسید. در این عملیات کلیه اهداف تأمین شد. شهر بستان و تنگه مهم چزابه آزاد شد و پس از گذشت ۴۲۰ روز از شروع جنگ، رزمندگان توانستند در منطقه عمومی سوسنگرد و بستان در مرز مستقر شوند. همچنین تصرف چزابه سبب شد که اتصال قوای دشمن در غرب کرخه و غرب کارون گسسته شود. به این ترتیب توان ارتش عراق در جنوب تجزیه شد و زمینه مناسب برای پیروزی عملیات فتح المبین پدید آمد. در این عملیات لشکر لشگر ۹ عراق نیز آسیب فراوان دید. <ref name="saj1">[http://www.sajed.ir/detail/80726 وبگاه جامع دفاع مقدس - ساجد]</ref>
== دلیل انجام عملیات ==
با توجه به اهمیتی که منطقه عملیاتی طریقالقدس برای دشمن بعثی داشت، بعد از یورش و تصرف این منطقه توسط رزمندگان و آزاد سازی شهر بستان و ارتفاعات الله اکبر و غرب سوسنگرد دشمن متجاوز تقریباً مهمترین جاده مواصلاتی و تدارکاتی ارتش خود را در این منطقه که در داخل خاک ما ایجاد کرده بود، از دست داد. سرتیپ ظهیر نژاد در رابطه با اهمیت استراتژیکی منطقه عملیاتی طریقالقدس برای دشمن اظهار داشت:
«عملیات طریقالقدس یکی از محورهای مهم ارتباط زمینی لشکریان لشگریان عراق را که در دشت خوزستان بین کرخه و کارون مستقر هستند ، از قسمت شمال غربی قطع نموده و یک مزیت نظامی را از عراق سلب نمود ؛ به طوری که اگر دشمن بخواهد از طریق العماره نیرویی را به دشت خوزستان واردکند ، باید منطقه ای به نام هورالعظیم را که باتلاق عظیمی است دور بزند و از داخل خاک خودش یعنی العماره – جلفائیه ، قلعه صالح و علی غربی عبور کند . به همین دلیل دشمن مجبور میشد از نزدیکیهای بصره و از طریق طلائیه و شلمچه وارد خاک ما شود که این مسافت حداقل سه برابر میگردد . بنابراین مسیر شلمچه و جفیر و بخش اشغالی خرمشهر تا منطقه فکه را که دشمن به راحتی در خاک ما ایجاد نموده بود . از دست داده و این مزیت مهم نظامی از آنها سلب گردید .» <ref name="saj1" />
در این عملیات خلبانان هوانیروز جمعی پایگاههای مسجد سلیمان و پشتیبانی عمومی اصفهان به منظور تسریع در انجام مأموریتهای محوله پروازی از محدوده عمل تیپها و لشگرهای عمل کننده شناسایی کردند.
لشکر لشگر 16 زرهی قزوین، لشگر 92 زرهی اهواز، تیپ یک لشکر لشگر 77 پیاده خراسان، تیپ کربلا، تیپ امام حسین (ع)، تیپ عاشورا، تیپ امام سجاد (ع) و تیپ امام حسن (ع)، هوانیروز و نیروی هوایی در این عملیات حضور داشتند.
در تمام این مدت 7 روز بالگردهای کبرا تحت عنوان تیمهای آتش سنگین 3 فروند بالگرد کبرا و سبک 2 فروند بالگرد کبرا، صبح و بعدازظهر به پرواز درآمدند و با شلیک انواع موشکها، راکتها و گلولههایی نیروهای عراقی را منهدم و باعث فرار و عقبنشینی آنها از خاک جمهوری اسلامی ایران شدند.
رزمندگان اسلام حتی مجال موضع گرفتن در خاکریزها در غرب رودخانه سابله را به دشمن ندادند و نیروهای فراری دشمن را تعقیب نموده و در نزدیکی شهر بستان نبرد به صورت تن به تن ادامه پیدا کرد و تا ظهر روز هشتم نیروهای اسلام وارد بستان شدند. در این عملیات نیروهای اسلام ارتباط دو جبهه جنوبی و شمالی عراق در خوزستان را قطع نمودند.
در اولین روز پس از عملیات، نیروی هوایی در پوشش هوایی منطقه و تخلیه مجروحین نقش عمده ای بر عهده داشت. در روز دوم پاتک های مکرر دشمن با مقاومت سرسختانه لشکر لشگر ۱۶زرهی دفع شد و مبادله آتش توپخانه به شدت ادامه یافت؛ به طوری که در ساعت ۶ صبح روز دوشنبه یک تیپ تازه نفس عراق در جنوب بستان ضد حمله میکند که با دادن تلفات و ضایعات مجبور به عقب نشینی میشود. علی رغم پل قدیمی شهر رزمندگان اسلام در ادامه حمله به طرف تنگ چزابه و عبور از کرخه با مشکلی مواجه نشدند. زیرا پل شناور عراقیها به نام پل حاج مسلم، سالم و دست نخورده به دست نیروهای اسلام افتاده بود.
در روز سوم در تاریخ سه شنبه ۱۰/۹/۶۱ دریک عملیات تهاجمی، قوای اسلام ضمن ۲ کیلومتر پیشروی، دومین جاده تدارکاتی دشمن را نیز در غرب بستان آزاد کرده و تجهیزات کامل یک گردان عراق به دست قوای اسلام میافتد. روز سوم و چهارم، تحکیم و تثبیت هدفها و ایجاد مواضع پدافندی در شمال کرخه و تبادل آتش در دو جبهه شمالی و جنوبی ادامه داشت و در روز پنجم نیز با وجود تلاش زیاد دشمن برای غافلگیری نیروهای اسلام، با دادن تلفات زیاد، ثمر بخش نبود و در ساعت ۹:۴۵ روز سیزدهم آذرماه عملاً درگیریها خاتمه یافت، به طوری که در اولین دقایق صبح روز جمعه ۱۳ آذر، یک گردان زرهی و دو گردان نیروی مخصوص عراق از منطقه نهر سابله در جنوب شرقی بستان ضد حمله میکنند که ضمن پیشروی به سمت شمال سابله، به محاصره نیروهای خودی میافتد و با انهدام چند تانک، نیروهای عراقی در دو قسمت شمالی و جنوبی به همراه ۲۰ دستگاه تانک نابود و قلع و قمع میشوند. گستردگی این حمله حدود ۳ برابر منطقه آزاد شده در عملیات شکستن حصر آبادان بود که نزدیک به ۳۰۰ کیلومتر مربع و ۷۰ روستا آزاد شد.<ref name="saj1" />
اتخاذ تاکتیک ویژه طراحی عبور از رمل، به عنوان محور شمالی عملیات یکی از ویژگیهای عملیات و ناشی از خلاقیت و ابتکار متأثر از گسترش حضور نیروهای مردمی در جنگ بود که موجب غافلگیری دشمن و تضمین کننده پیروزی عملیات گردید. این مسئله به قدری دور از انتظار دشمن بود که حتی اسرای دشمن در سایر عملیاتها همواره تأکید داشتند که رزمندگان اسلام به صورت هلی برد در این محور وارد عمل شدهاند؛ چرا که رمل طبیعی، مانعی اساسی و غیر قابل عبور است، و این در حالی بود که رزمندگان جهت رسیدن به اهداف مورد نظر هیچ استفاده ای از هلیکوپترها نکرده بودند. بنابراین شکل گیری تاکتیک جدید عملیاتی از یک سو و تغییر ذهنیت غلط دشمن و باور توانایی رزمی رزمندگان از سوی دیگر از عواملی بود که تأثیرات خود را در صحنه نبردهای بعدی باقی گذاشت. از این پس تهاجم و ابتکار عمل در صحنه نبرد، در اختیار رزمندگان اسلام قرار گرفت. تداوم عملیات و سرعت عمل در اجرا، مهمترین عامل در مختل کردن سیستم تصمیم گیری دشمن بود.
یکی دیگر از روشهای به کار گرفته شده توسط نیروهای اسلام در غافلگیری نیروهای دشمن این بود که آنان با استفاده از تاریکی شب بر دشمن هجوم بردند. با توجه به ارزیابی و شناسایی قبلی نیروهای خودی از دشمن در موضع مسلط قرار گرفته و در فضای تاریک شب و با استتار کامل بر لشکر لشگر دشمن حمله کردند. محسن رضایی فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در رابطه با هدف اصلی و اساسی تاکتیکهای عملیاتی سپاه پاسداران اظهار داشت:
مهمترین هدف در این عملیات فعالیتهای رزمی پیاده بود. این نیروها با ترکیب و هماهنگی اصولی با نیروهای زرهی زمینی به صورتی وارد صحنه نبرد میشوند که دشمن را غافلگیر و متلاشی میکنند. از طرف دیگر در طرحی که برای حمله طریقالقدس در نظر گرفته شده بود، رده های دوم و سوم دشمن در عمق، همزمان با خط مقدم مورد حمله نیروهای ما قرار میگرفت و دشمن فرصت حرکت دادن و جا به جایی نیروهای مستقر در عمق خطوط خود را پیدا نمیکرد که این مهم به نحو احسن در محور شمال کرخه انجام شد. بالاخره یکی از مسائل مهم در عملیات مسئله انهدام نیروهای پاتک کننده دشمن بود که این مسئله در تمام حمله های بزرگ ما مورد نظر بوده و با موفقیت به آن عمل شده است. در واقع یکی از دلایل موفقیتها و تثبیت پیروزیهای ما همین اجرای این طرحهای ضد پاتک در ضمن عملیات بوده است. با اجرای این طرحها دشمن چنان در عمق منهدم میگردید که توان هر گونه پاتک تا مدتها از او سلب شده و زمان کافی برای تثبیت دائمی برای نیروهای خودی فراهم میگردید.»<ref name="saj1" />
=== نقش عوامل جغرافیایی در عملیات ===
منطقه عملیاتی طریقالقدس پوشیده از رملهای بیابانی بود که در مناطقی از آن پای لشکریان لشگریان توحید تا زانو در رمل فرو میرفت و روشن است که در چنین منطقه ای تحرک سریع بسیار سخت صورت میگیرد. ولی لحظاتی قبل از انجام عملیات، باران شدیدی شروع به باریدن کرد که بر اثر آن خاک منطقه سفت و مناسب برای انجام عملیات گردید.
با شروع عملیات، دشمن از مناطق رملی در جناح شمالی خود که اصلاً تصور امکان حمله برایش متصور نبود، مورد هجوم قرار گرفت. برای تسهیل و ممکن شدن عبور از تپههای رملی، برادران جهاد سازندگی با زحمات فراوان 15 کیلومتر جاده مخصوص در شنزارهایی که تا زانو بالا میآمد، زده بودند و بقیه راه را رزمندگان به هر قیمتی که شده تصمیم به عبور گرفتند. البته بارانی که در شب عملیات آمد، کمک زیادی به محکم شدن ناحیه رملی و قابل عبور شدن آن کرد و دشمن با آمدن باران خیال کرده بود که احتمالاً از حمله منصرف خواهیم شد. تمام برادران باران شدید آن شب را از امدادهای غیبی میدانستند. دشمن متجاوز تصور میکرد مختصر بارانی که از غروب شروع شده و کمی هم زمین را خیس کرد، مانع انجام هر گونه عملیاتی از طرف رزمندگان اسلام خواهد شد. حالت آماده باش را که از مدتها پیش در آن به سر میبردند به دستور فرماندهان خود لغو و در سنگرهایشان آرمیده بودند. توپخانه ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز برای این که اثر مدد غیبی باران رحمت بود و همین سکوت توپخانه و عدم اجرای آتش تهیه تقریباً دشمن را مطمئن ساخته بود که امشب حمله ای نخواهد بود.<ref name="saj1" />
=== یگانهای منهدم شده دشمن ===
# 45 گردان و گروهان از 12 تیپ و نیروهای کماندویی لشکر لشگر 5 مکانیزه
# تعداد کشته و زخمی های دشمن: بیش از 3500 نفر
# تعداد اسراء: 546 نفر<ref name="saj1" />
شهید سپهبد علی صیاد شیرازی
عملیات «طریقالقدس» با رمز یا حسین (ع) در ساعت 30 دقیقه بامداد 8/9/1360 در منطقه عمومی بستان و در غرب سوسنگرد به اجرا در آمد. در این عملیات تلاش اصلی از جناح راست انجام شد. در این جناح، جاده طریقالقدس به فاصله 9 کیلومتر به سمت تپههای رملی دار شیاع در قسمت شمال منطقه عملیاتی توسط رزمندگان جهاد و مهندسی ارتش احداث شده بود و این محور بهترین مسیری بود که میتوانستیم نیروهای دشمن را غافلگیر کنیم. نیروی احتیاط و توپخانه دوربرد دشمن در جلو همین تپهها در منطقه دار شیاع مستقر بودند که حدود هجده کیلومتر با لبه جلویی منطقه نبرد فاصله داشت و رزمندگان ما مأموریت داشتند که از این محور حساس، خود را به منطقه برسانند و توپخانه دشمن را منهدم کنند. مأموریتی بسیار سخت و دشوار به عهده رزمندگان بود. زیرا عبور تانکها و نیروهای پیاده در مسیری طولانی و بدون جاده در منطقه رملی پشت نیروهای دشمن، تقریباً کاری غیر ممکن بود. اما به خواست خدا، بارندگی شدید شب عملیات باعث شد رملها سفت شده و امکان عبور نیروها فراهم گردد. بدین ترتیب گروه رزمی لشکر لشگر 92 به فرماندهی شهید صفوی سهی و یک گردان از سپاه پاسداران این مأموریت مهم را با موفقیت به پایان رساندند. <ref name="saj2">[http://www.sajed.ir/cat/3398 وبگاه جامع دفاع مقدس - ساجد]</ref>
=== حکایت رملهای سرد بستان ===
[[رده: عملیات های مرزی (گستره عملیات هم در داخل و هم خارج از مرز بوده است)]]
[[رده: عملیات های مشترک سپاه و ارتش]]
[[رده: عملیات های با استعداد چند تیپ و لشکرلشگر]]
[[رده: منجر به پیروزی نظامی]]
[[رده: عملیات های زمینی]]