سد قدیمی شادروان اهواز
سدّ شادروان یا سدّ اهواز پیشین پایینتر از شهر اهواز روی سنگهای بستر رود کارون ساخته شده بود. آب کارون در پشت آن انباشته میشده و جریان آب از سه دریچه سد به وسیله نهرهایی بر زمینهای کرانه رودخانه کارون کشتزارها را آبیاری میکرده است.
این سد که امروزه تقریباً به طور کامل از بین رفته است، در گذشته بر بستر رودخانه کارون و در مجاورت شهر اهواز برپا بوده و به نظر میرسد که از ساختههای دوره ساسانی بوده باشد. سد مزبور ظاهراً از سد شوشتر بزرگتر و مشهورتر بوده و طول آن به 900 متر میرسیده است.
با ساخت این سد، سطح آب رودخانه کارون به مقدار قابل توجهی بالا میآمده و از طریق کانالهای بزرگی، به مناطق اطراف و زمینهای کشاورزی انتقال مییافته است. سد اهواز با قطعات سنگهای حجاری شده، بر شالودهای از صخرههای طبیعی و مستحکم ساخته شده بود. بر بقایای شالوده این سد در دوره حاضر، پلی برای گذر راه آهن احداث کردهاند.
- حاج عبد الغفار نجمالملک که در سال 1299 ه.ق برای بازدید سد اهواز به خوزستان رفته بود مینگارد:
«روز شنبه 7 ربیعالثانی در بلم نشسته رفتم بر سد را به دقّت ملاحظه نموده اندازه گرفت[گرفتم]...وضع سد از خارج نمایان نیست ... دو سمت آن به کلی خراب است. به هیچ وجه از کنار وضع آن نمایان نیست. از حسن اتفاق آب در آن روز کم تر بود بعضی اجزای سد از آب بیرون افتاده بود. طول سدّ چهارصد ذرع شد. نفس کشها دویست ذرع به وضع مورب. عرض سد هفت ذرع ارتفاع از روی کمر سنگ پایه به اختلاف از نیم ذرع الی سه ذرع.»
- مرحوم سیدمحمدعلی شوشتری درباره سد شادروان اهواز نگارشته است:
«برابر روایتهای ایرانی تاریخ بنای شادروان اهواز به روزگار کیانیان بوده است. شادروان اهواز برای این ساخته شده بود که تراز آب را در بستر کاروان بالا نگه دارند تا آب در سه کانال بزرگ که دو تای آن ها در باختر و یکی در خاور رود از آن جدا میگشته روان گردد و سرزمینهای خوزستان پایین را تا نزدیک شهر قرقوب و نیز تا رود ستاک مارد کنونی آبادان کند. تاریخ شکستن شادروان اهواز هر چند در جایی دقیق نوشته نشده ولی میتوان آن را در میانهی آخر سده 5 تا نیمه اول سده 6 ه.ق دانست. سرن (توربین) آنها با فشار ریزش آب از شادروان میگردیده و با آنها در جویهایی کومش مانند آب میریختهاند تا از آن راه باغچههای شهر خوزستان بازار و هرمز اردشیرکه کوی شمالی شهر اهواز کنونی بوده برسد.»
این چرخابها تا سده 4 ه.ق / 11 م کار میکرده و از آنها در کتابهای جغرافیا این زمان یاد شده است.
