ویرایش‌ها

دلیل انجام دو ماه پیش از [[عملیات * معرفی توکل]] در منطقه عمومی [[آبادان]]، عملیاتدیگری در همین منطقه به شکست انجامیده بود. فرماندهان ستاد اروند بر آن شدند تا برای شکست محاصره چهار ماهه آبادان و باز پس گیری منطقه شرق [[رود کارون]] و پس راندن دشمن تا مرز بین‌المللی [[شلمچه]] و [[رود خین]] عملیات توکل را طرح ریزی کنند و با بهره گیری از [[یگان‌های پیاده و زرهی ارتش]] از سه محور [[جاده ماهشهر- آبادان]]، آبادان ـ [[خرمشهر]] و غرب کارون، آن را به اجرا درآورند.

==عملیاتی بدون برآورد صحیح از توان دشمن==

امروز ساعت یک بامداد، عملیات از پیش طرح ریزی شده ای توسط ارتش و ستاد اروند به نام «توکل» در منطقه آبادان از محورهای: جاده ماهشهر آبادان، جاده اهواز آبادان (محور سلمانیه - مارد) و [[جبهه های ذوالفقاری، ذوالفقاری]]، ایستگاه 7، ایستگاه 12 و [[فیاضیه ]] شروع شد. بر اساس این طرح، دشمن در 5 مرحله، ابتدا از مناطق اشغالی شرق کارون عقب رانده می‌شد، سپس از غرب کارون نیز پاک‌سازی می‌گردید و نیروهای خودی به مرز می‌رسیدند. (1) در اولین مرحله این عملیات، هدف آزادسازی قسمتی از سرپل اشغال شده توسط دشمن در شرق کارون و در نتیجه آزاد شدن راه ماهشهر ـ آبادان و شکستن نسبی محاصره آبادان بود. (2) ابتدا نظر این بود که دو عملیات نصر و توکل همزمان انجام گیرد و این آغاز مرحله تعرضی ارتش ایران در جنگ محسوب شود. (3)

(1. فرماندهی عملیات آبادان ـ خرمشهر: شامل تیپ 2 پیاده قوچان با 3 گردان پیاده ) در اولین مرحله این عملیات، هدف آزادسازی قسمتی از سرپل اشغال شده توسط دشمن در شرق کارون و یک گروهان تانک چیفتن و عناصر ژاندارمری مستقر در جزیره نتیجه آزاد شدن راه ماهشهر ـ آبادان و نیروهای سپاه پاسداران و بسیج مردمی، گردان توپخانه 105، یک آتشبار توپخانه 130 میلی‌متری و یک آتشبار توپخانه کاتیوشاشکستن نسبی محاصره آبادان بود.

3. گروه رزمی 246 تانک: شامل گردان 246 تانک (منهای یک گروهان2)، یک گردان پیاده از عناصر لشکر 21 پیاده، یک گردان مختلط توپخانه 105 ابتدا نظر این بود که دو [[عملیات نصر]] و 155 میلی‌متری توکل همزمان انجام گیرد و عناصر سپاه پاسداراناین آغاز مرحله تعرضی ارتش ایران در جنگ محسوب شود.

5. یک فرماندهی توپخانه: جمعاً با 14 آتشبار توپخانه صحرایی 130 (3)در طرح مزبور، پشتیبانی مؤثر آتش توپخانه، قبل از عملیات و 203 میلی‌متری پشتیبانی هوائی توسط [[هلی‌کوپترهای هوانیروز]] و کاتیوشاجنگنده های نیروی هوائی ارتش در صبح روز عملیات، پیش بینی شده بود.

(4) در بررسی دقیق‌تر مشخص شد که علاوه بر آنچه جلد سوم کتاب« ارتش جمهوری اسلامی ایران در کتاب مذکور هشت سال دفاع مقدس، «سازمان رزم این عملیات به شرح زیر آمده است، نیروهای سپاه خونین شهر، سپاه استان فارس، نیروهایی که از کمیته انقلاب اسلامی، فدائیان اسلام و پیش‌مرگان کرد مسلمان نیز تحت است: یگان‌های زیر امر فرماندهی ستاد مزبور اروند» در این عملیات شرکت فعال داشتند.3 فرماندهی عملیاتی سازماندهی شدند که

در مانور برای اجرای این طرح چنین پیش بینی شده بود که ابتدا تیپ 37 زرهی از شرق به غرب و گروه رزمی 246 تانک از شمال به جنوب به خط سرپل دشمن حمله می‌کردند و نیروهای دشمن را به غرب کارون عقب می‌راندند. در این مرحله عناصر فرماندهی آبادان ـ ماهشهر فقط از جزیره آبادان دفاع می‌کرد و بعد از موفقیت نسبی در شرق و شمال، این فرماندهی نیز اصلی آن‌ها عبارتند از جنوب به شمال در کرانه شرقی کارون حمله می‌کرد و در مرحله دوم، کرانه‌ی شرقی رودخانه به وسیله یگان‌های فرماندهی اروند تأمین می‌شد و مراحل بعدی ادامه‌ی حمله در غرب کارون بود.:

تک پشتیبانی در حاشیه بهمن‌شیر در جبهه های ذوالفقاری و ایستگاه 12 در نظر گرفته شده بود1. همچنین قرار بود فرماندهی عملیات آبادان ـ خرمشهر: شامل [[تیپ 2 پیاده قوچان از لشکر 77، به عنوان تظاهر به تک از جبهه فیاضیه عمل کرده، صرفاً به اجرای آتش توپخانه روی ]] با 3 گردان پیاده و یک [[گروهان تانک چیفتن]] و عناصر ژاندارمری مستقر در جزیره آبادان و نیروهای دشمن بپردازد. مأموریت اصلی این محور تلاش برای تجزیه قوای دشمن بودسپاه پاسداران و بسیج مردمی، [[گردان توپخانه 105]]، یک آتشبار توپخانه 130 میلی‌متری و یک آتشبار توپخانه کاتیوشا. (8)

بر اساس 2.تیپ 37 زرهی: شامل عناصر سازمانی تیپ، یک تحلیل نظامی، ظاهراً نیروهای دشمن اطلاعات کافی از طرح عملیات اروند پیدا کرده بودند، زیرا در روز 19 دی ماه با آتش سنگین توپخانه گردان امداد ژاندارمری، یک آتشبار توپخانه‌ی 105 میلی‌متری و حملات هوایی، منطقه جا به جایی‌های عمده ای نیز در چندین محور از جمله اهواز ـ خرمشهر انجام داده، یگان‌هایی جهت تقویت واحدهای منطقه عمومی خرمشهر ـ آبادان اعزام کردند. شواهد یاد شده حکایت از این داشت که نیروهای دشمن متوجه حمله قریب‌الوقوع فرماندهی اروند در منطقه سرپل شده‌اند و به همین دلیل هم بود که یگان‌های احتیاط سپاه 3 عراق از منطقه اهواز و بصره به منطقه سرپل اعزام گردیدندیک آتشبار توپخانه 130 میلی‌متری. (14)

سیر و روند عملیات در محور جاده ماهشهر ـ آبادان در گزارش مورخه 21 / 10 / 59 قرارگاه اروند، چنین آمده است: تیپ 3 زرهی در ساعت 30 دقیقه بعد از نیمه شب مورخه 20 دی ماه، حمله روی مواضع دشمن را شروع کرد، در ابتدا پیشروی خوب بود ولی در ساعت 6/ 30 با روشن شدن هوا و نبودن وسایل مهندسی کافی از قبیل بولدوزر و لودر، امکان ایجاد خاکریز فراهم نشد و در نتیجه تعدادی از تانک‌ها و بلدوزرهای تیپ، مورد اصابت گلوله‌های ضد . گروه رزمی 246 تانک دشمن قرار گرفتند، در این حین نیروهای تازه نفس دشمن وارد منطقه شدند و برتری بیشتر برای نیروهای دشمن ایجاد شد بنابراین ادامه حمله مقدور نگردید و علی‌رغم اینکه تعدادی : شامل گردان 246 تانک (منهای یک گروهان)، یک گردان پیاده از خاکریزهای در عمق گسترش دشمن، به تصرف نیروهای ایرانی در آمده عناصر لشکر 21 پیاده، یک گردان مختلط توپخانه 105 و تیپ موفق به ایجاد رخنه در خط دفاعی دشمن گردیده بود، ولی به علت فشار دشمن، نگهداری مواضع آزاد شده میسر نگردید 155 میلی‌متری و تیپ مجبور به عقب نشینی به مواضع اولیه‌ی خود شد. در این عملیات بیشترین تلفات مربوط به یگانی بود که به مواضع وارد شده و موفقیت‌هایی نیز به دست آورده بود، ولی به علت عدم هماهنگی در پیشروی واحدهای تیپ، تمام عناصر این یگان شهید شدند یا به دست دشمن اسیر گردیدندسپاه پاسداران. وسایل و تجهیزاتی که تیپ در این عملیات از دست داد، عبارت از: 24 دستگاه تانک، هفت دستگاه نفربر زرهی، یک دستگاه خودرو موشک انداز تاو و تعدادی تجهیزات دیگر می‌باشد. (17)

رسانه های داخلی در انعکاس اخبار 4. یک فرماندهی عملیات توکّل به ذکر کلیاتی در مورد آمار تلفات دشمن اکتفا کردند. به عنوان مثال روزنامه اطلاعات در این زمینه به نقل نامنظم: متشکل از خبرنگار خود نوشت: در یک یورش همه جانبه که با هماهنگی کامل توپخانه ارتش اسلام حدود 2 [[گروهان ژاندارمری]] و پاسداران انقلاب، اعضای بسیج، فدائیان اسلام، فدائیان امام(ره) و پیش‌مرگان مسلمان کُرد علیه مواضع نیروهای صدام مزدور در میدان تیر (در محور جاده آبادان ماهشهر) صورت گرفت، تعداد زیادی از افراد دشمن کشته و زخمی شدند و حداقل 5 انبار مهمات، 7 سنگر گروهی، 8 تانک و تعدادی خودرو و نیز 3 سنگر خمپاره انداز دشمن توسط آتش توپخانه منهدم شدمردمی. (21)

 5. یک فرماندهی توپخانه: جمعاً با 14 آتشبار توپخانه صحرایی 130 و 203 میلی‌متری و [[کاتیوشا]].   6. عناصر دیگر پشتیبانی خدمات رزمی و پشتیبانی رزمی شامل تیم [[هوانیروز]]، [[گروهان مهندسی]] و غیره. (5)  در بررسی دقیق‌تر مشخص شد که علاوه بر آنچه در کتاب مذکور آمده است، نیروهای سپاه خونین شهر، سپاه استان فارس، نیروهایی که از کمیته انقلاب اسلامی، فدائیان اسلام و پیش‌مرگان کرد مسلمان نیز تحت فرماندهی ستاد مزبور در این عملیات شرکت فعال داشتند.   طرح شامل دو تک اصلی در محور جاده ماهشهر ـ آبادان و [[محور ایستگاه 7]] بود. بدین ترتیب که نیروهای تیپ 37 زرهی، که خود را از طرف [[ماهشهر]] تا کیلومتر 9 سه‌راهی آبادان جلو کشیده بودند، در جاده مزبور وارد عمل می‌شدند و از ایستگاه 7 نیز نیروهایی مرکب از ارتش، فدائیان اسلام، کمیته و سپاه به فرماندهی ارتش عمل کرده و خود را به سمت جاده آبادان می‌کشید، که در صورت موفقیت، نیروهای عراقی در محاصره قرار می‌گرفتند.     (6)در مانور برای اجرای این طرح چنین پیش بینی شده بود که ابتدا تیپ 37 زرهی از شرق به غرب و گروه رزمی 246 تانک از شمال به جنوب به خط سرپل دشمن حمله می‌کردند و نیروهای دشمن را به غرب کارون عقب می‌راندند. در این مرحله عناصر فرماندهی آبادان ـ ماهشهر فقط از جزیره آبادان دفاع می‌کرد و بعد از موفقیت نسبی در شرق و شمال، این فرماندهی نیز از جنوب به شمال در کرانه شرقی کارون حمله می‌کرد و در مرحله دوم، کرانه‌ی شرقی رودخانه به وسیله یگان‌های فرماندهی اروند تأمین می‌شد و مراحل بعدی ادامه‌ی حمله در غرب کارون بود.    طبق برآوردی که از وضعیت دشمن شده بود، عناصر [[لشکر 3 زرهی]] و عناصری از [[لشکر 11 پیاده]] ارتش عراق در مقابل یگان‌های فرماندهی اروند گسترش داشتند و لشکر 5 مکانیزه نیز که در منطقه عملیاتی [[اهواز]] مستقر بود، می‌توانست حداقل با یک تیپ زرهی، لشکر 3 زرهی را در منطقه خرمشهر ـ آبادان تقویت نماید.    (7)تک پشتیبانی در حاشیه [[بهمن‌شیر]] در جبهه های ذوالفقاری و ایستگاه 12 در نظر گرفته شده بود. همچنین قرار بود تیپ قوچان از لشکر 77، به عنوان تظاهر به تک از جبهه فیاضیه عمل کرده، صرفاً به اجرای آتش توپخانه روی نیروهای دشمن بپردازد. مأموریت اصلی این محور تلاش برای تجزیه قوای دشمن بود.     (8)در آغاز حمله برخلاف آنچه که پیش بینی شده بود آتش پشتیبانی بسیار ضعیف اجرا شد، سپس نیروهای تیپ 37 زرهی با حدود 31 تانک و نفربر وارد عمل شدند که پس از مقداری پیشروی از کیلومتر 10 آبادان به طرف ماهشهر، به [[میدان مین]] دشمن برخورد کردند.    (9) گروه 246 رزمی نیز در محور تعیین شده ضمن تظاهر به حمله، با آتش خود، حمله تیپ 37 را پشتیبانی نمود    (10) و کلاً این جناح از عملیات با آمادگی قبلی دشمن متوقف شد و دشمن با استفاده از فرصت تمامی 31 تانک و نفربر را که به صورت ستونی روی جاده قرار گرفته بودند، مورد هدف قرار داد.    (11) از سوی دیگر، با آنکه اصلی‌ترین جناح عملیات با شکست روبرو شد، فرماندهی محور آبادان، یعنی ایستگاه 7 و [[بهمن‌شیر]] به عملیات خود ادامه داد. در گزارش سپاه [[سوسنگرد]] در این‌باره آمده است: … در همین حین که هنوز حمله از سمت ماهشهر به جایی نرسیده است و نیروهای دشمن هیچ‌گونه درگیری سختی از سمت ماهشهر نداشتند، از طرف [[سرهنگ شکرریز]] فرمانده عملیات آبادان و خونین شهر، به نیروهای سپاه و ارتش در منطقه آبادان دستور حمله به دشمن داده می‌شود و با شروع عملیات، برادران موفق شدند اولین سنگرهای دشمن را تصرف کرده و حتی تعدادی از افراد آن‌ها را اسیر سازند؛ اما به علت نرسیدن مهمات و نیروی کمکی و باز بودن راه تدارکاتی دشمن، وضعیت عوض می‌شود؛ دشمن مجدداً سنگرها را اشغال کرده، اسیران خود را آزاد می‌کند و برادران ارتشی، سپاهی و پیش‌مرگان مسلمان کرد را به اسارت می‌گیرد.    (12)سپاه آبادان نیز طی گزارشی در این باره می‌نویسد: … در محور ذوالفقاری تا ایستگاه 7، شش الی هفت دستگاه تانک دشمن منهدم و یک دستگاه کامیون حامل مهمات نیروهای کفر نابود شد و عده‌ای از نیروهای بعثی کافر به هلاکت رسیدند. با اینکه نیروها موفق شدند تعدادی از سنگرهای دشمن را فتح و عده‌ای از نیروهای بعثی را اسیر کنند، ولی چون عملیات در محور ماهشهر، به علت برخورد تانک‌های خودی با مین، متوقف شده بود، دشمن با توجه به امکان پشتیبانی و تدارک نیروهای خودی از یک سو و نرسیدن مهمات به رزمندگان انقلاب از سوی دیگر، نیروهای تک کننده را محاصره کرد و اسیران خود را پس گرفت.   (13)بر اساس یک تحلیل نظامی، ظاهراً نیروهای دشمن اطلاعات کافی از طرح [[عملیات اروند]] پیدا کرده بودند، زیرا در روز 19 دی ماه با آتش سنگین توپخانه و حملات هوایی، منطقه جا به جایی‌های عمده ای نیز در چندین محور از جمله اهواز ـ خرمشهر انجام داده، یگان‌هایی جهت تقویت واحدهای منطقه عمومی خرمشهر ـ آبادان اعزام کردند. شواهد یاد شده حکایت از این داشت که نیروهای دشمن متوجه حمله قریب‌الوقوع فرماندهی اروند در منطقه سرپل شده‌اند و به همین دلیل هم بود که یگان‌های احتیاط سپاه 3 عراق از منطقه [[اهواز]] و [[بصره]] به منطقه سرپل اعزام گردیدند.     (14)در این مورد، یکی از نیروهای عملیات محور آبادان (سیاوش توکلی) مطالبی را بازگو می‌کند:« از طرح عملیاتی فقط فرمانده و معاون فرمانده ما و خود من که بی سیم چی بودم اطلاع داشتیم؛ از بچه‌ها کسی از اینکه حمله از کجا و چه زمانی شروع می‌شود، خبر نداشت … ولی سه روز قبل از اینکه حمله بشود، داشتیم به ستاد می‌رفتیم که در راه به یک فرد عادی برخوردیم (از کارگرهای شهرداری بود)، در ضمن گفتگو به ما گفت: مثل اینکه همین روزها قرار است یک حمله سراسری انجام شود، این‌طور نیست؟ ما با تعجب گفتیم که نمی‌دانیم …. »برادر توکلی به مورد دیگری در همین زمینه اشاره کرده ، می‌گوید: « مسئله دیگر اینکه ارتش به بیمارستان طالقانی اعلام کرده بود که تمام بیماران خود را از آبادان بیرون ببرند، چرا که ممکن است در چند روز آینده اتفاقاتی بیافتد.»     (15) سپاه سوسنگرد نیز در بررسی دلایل شکست عملیات به این مورد اشاره کرده، می‌نویسد: حفاظت طرح، رعایت نشده بود؛ برای مثال سرهنگ شکرریز در آبادان مستقیماً به افراد جمعی بسیج مستقر در کناره‌ی جاده‌ی خاکی نزدیک بهمن‌شیر، موضوع حمله را اطلاع داده بود و از طرفی در شب عملیات خود سرهنگ شکرریز از رمز استفاده نمی‌کرد، این بود که از حدود ساعت 22 روز 19 / 10 / 59 دشمن آتش شدیدی به همراه گلوله های منور خمپاره و توپ روی مواضع خودی اجرا می‌نمود.     (16)سیر و روند عملیات در محور جاده ماهشهر ـ آبادان در گزارش مورخه 21 / 10 / 59 قرارگاه اروند، چنین آمده است: تیپ 3 زرهی در ساعت 30 دقیقه بعد از نیمه شب مورخه 20 دی ماه، حمله روی مواضع دشمن را شروع کرد، در ابتدا پیشروی خوب بود ولی در ساعت 6/ 30 با روشن شدن هوا و نبودن وسایل مهندسی کافی از قبیل بولدوزر و لودر، امکان ایجاد [[خاکریز]] فراهم نشد و در نتیجه تعدادی از تانک‌ها و [[بلدوزرها]] ی تیپ، مورد اصابت گلوله‌های ضد تانک دشمن قرار گرفتند، در این حین نیروهای تازه نفس دشمن وارد منطقه شدند و برتری بیشتر برای نیروهای دشمن ایجاد شد بنابراین ادامه حمله مقدور نگردید و علی‌رغم اینکه تعدادی از خاکریزهای در عمق گسترش دشمن، به تصرف نیروهای ایرانی در آمده و تیپ موفق به ایجاد رخنه در خط دفاعی دشمن گردیده بود، ولی به علت فشار دشمن، نگهداری مواضع آزاد شده میسر نگردید و تیپ مجبور به عقب نشینی به مواضع اولیه‌ی خود شد. در این عملیات بیشترین تلفات مربوط به یگانی بود که به مواضع وارد شده و موفقیت‌هایی نیز به دست آورده بود، ولی به علت عدم هماهنگی در پیشروی واحدهای تیپ، تمام عناصر این یگان شهید شدند یا به دست دشمن اسیر گردیدند. وسایل و تجهیزاتی که تیپ در این عملیات از دست داد، عبارت از: 24 دستگاه تانک، هفت دستگاه نفربر زرهی، یک دستگاه خودرو [[موشک انداز تاو]] و تعدادی تجهیزات دیگر می‌باشد.    (17)در زمینه پشتیبانی کلی عملیات و نارسایی‌های آن در گزارش مزبور آمده است: گروه 22 توپخانه با اجرای آتش تهیه و آتش‌های پشتیبانی از حمله یگان‌های مانوری پشتیبانی نموده، ولی به علت تعمیر و تعویض لوله‌ی 6 قبضه توپ، آتش پشتیبانی واحدهای توپخانه کاهش چشمگیری داشت. در عملیات پشتیبانی هوایی، بر مبنای هماهنگی‌های به عمل آمده، قرار بود نیروی هوائی از ساعت 15 / 7 روز 20 دی ماه یگان‌های فرماندهی اروند را در تمام مدت عملیات پشتیبانی کند، ولی از ده سورتی پشتیبانی هوایی پیش بینی شده، فقط 4 سورتی آن هم بدون هماهنگی قرارگاه اروند در منطقه دیگری صورت گرفت؛ در بعد از ظهر نیز هوا ابری شد و پشتیبانی هوائی انجام نگردید. برخلاف انتظار، پشتیبانی هوانیروز در روز حمله چندان مؤثر نبود و از 38 سورتی پرواز که در این روز انجام شد، نتیجه چندانی مطلوبی به دست نیامد.    (18)در تحلیل و بررسی این عملیات توسط سپاه سوسنگرد آمده است: علت این شکست از سوی آقای بنی صدر عدم برآورد صحیح از نیروی دشمن ذکر شده است؛ در حالیکه به گفته ارتش، نیروی دشمن مستقر در جنوب جاده آبادان ـ ماهشهر حدود یک تیپ و در مجموع در کل منطقه حدود یک لشکر ذکر شده بود که تقریباً صحت داشت و بعد از عملیات نیز توسط ارتش تأیید گردید. (19) در این عملیات کلاً حدود 370 نفر شهید یا اسیر و حدود 300 نفر مجروح شدند، تعداد زیادی ادوات نظامی نیز منهدم گردید که از جمله‌ی آن‌ها 31 تانک و نفربر بود. (20)   رسانه های داخلی در انعکاس اخبار عملیات توکّل به ذکر کلیاتی در مورد آمار تلفات دشمن اکتفا کردند. به عنوان مثال روزنامه اطلاعات در این زمینه به نقل از خبرنگار خود نوشت: در یک یورش همه جانبه که با هماهنگی کامل توپخانه ارتش اسلام و پاسداران انقلاب، اعضای بسیج، فدائیان اسلام، فدائیان امام(ره) و پیش‌مرگان مسلمان کُرد علیه مواضع نیروهای صدام مزدور در میدان تیر (در محور جاده آبادان ماهشهر) صورت گرفت، تعداد زیادی از افراد دشمن کشته و زخمی شدند و حداقل 5 انبار مهمات، 7 سنگر گروهی، 8 تانک و تعدادی خودرو و نیز 3 سنگر خمپاره انداز دشمن توسط آتش توپخانه منهدم شد. (21)   روزنامه انقلاب اسلامی با ذکر جزئیات بیشتری از عملیات توکل، کوشید تا به عنوان یک منبع آگاه، این عملیات را پیروز جلوه دهد. این روزنامه عیناً پس از ذکر خبری که از روزنامه اطلاعات نقل شد، می‌نویسد: طبق آخرین گزارشی که دیروز به تهران مخابره شد، درگیری و رویارویی بین رزمندگان اسلام و مزدوران بعثی در محور جاده آبادان ـ ماهشهر به شدت ادامه دارد و این در حالی است که یکی از فرماندهان جنگی با بلندگو از محاصره شدگان می‌خواهد خود را تسلیم کنند و نیروهای فریب خورده دشمن می‌کوشند حلقه محاصره را شکسته و فرار کنند، لکن رزمندگان اسلام کلیه راه‌های مواصلاتی را قطع و حرکت‌های آنان را زیر نظر دارند. (22)

  ==یادمان‌های مرتبط با عملیات توکل==