سومین خط عراق، خاکریزی بود به موازات خط دوم و دارای مواضع پیاده و تانک که در جلوی آن کانال متروکه ای به عرض 4 و عمق 2 متر احداث شده بود. چهارمین رده عراق در پشت نهر دوعیجی قرار داشت و شامل نهر، دژ و چندین موضع هلالی پی در پی، که بر توانایی عراق برای مقابله و دفاع میافزود.
پنجمین رده عراق در پشت نهر جاسم قرار داشت. ضمن آن که در حد فاصل خط چهارم و پنجم، قرارگاه عراق، خصوصا قرارگاه تاکتیکی سپاه سوم (مقر فرماندهی لشکر لشگر 11)، دارای مواضع مستحکمی بود و پدافند مستقل داشت. پس از خط جاسم تا کانال زوجی، مرکز توپخانه، لجستیک و عقبه لشکر لشگر 11 قرار گرفته بود و رده ششم و هفتم عراق شامل کانال زوجی و مثلثیهای غرب کانال زوجی بود. در منطقه شلمچه، عراق زمین را به شکل پنج ضلعی درآورده بود. که از استحکامات بسیار پیچیده ای بر خوردار بود. <ref name="saj1">[http://www.sajed.ir/detail/80837 وبگاه جامع دفاع مقدس]</ref>
=== استعداد نیروهای عراق ===
منطقه عملیاتی در حوزه پدافندی سپاه سوم عراق بود و سه لشکر لشگر 11 پیاده، 5 مکانیزه و 3 زرهی در این منطقه مستقر بودند. <ref name="saj1" />
با شروع عملیات، تعداد دیگری از لشکرهای لشگرهای عراق به تدریج در منطقه عملیاتی حضور یافتند. این لشکرها لشگرها عبارت بودند از:
==== پیاده ====
لشکرهای لشگرهای 2، 4، 7، 8، 22، 32، 14، 15، 25، 18، 30، 29، 27، 28، 33، 20 و 35
تیپهای 36، 4، 5، 29، 18، 19، 38، 39، 23، 22، 28، 45، 47، 48، 14، 44، 71، 72، 74، 75، 76، 78، 79، 81، 82، 83، 84، 88، 90، 91، 93، 94، 95، 96، 101، 102، 103، 105، 106، 107، 109، 111، 112، 113، 114، 116، 117، 118، 119، 120، 238، 412، 413، 417، 418، 421، 422، 423، 426، 428، 429، 430، 431، 435، 436، 437، 438، 439، 442، 443، 501، 502، 506، 603، 604، 605، 701، 702، 703، 704، 707، 801 و 805. <ref name="saj1" />
==== زرهی ====
لشکر لشگر های 6، 10 و 12.
تیپهای 34، 6، 12، 26، 30، 16، 17، 42، 37 و 50 و گردان تانک لشکر لشگر 11 پیاده. <ref name="saj1" />
==== مکانیزه ====
لشکر لشگر 1.
تیپهای 27، 8، 20، 15، 25، 24 و 46. <ref name="saj1" />
==== گارد ریاست جمهوری ====
لشکرهای لشگرهای 1، 2، 3 و 6.
تیپهای 4، 5، 6، 7، 8، 16، 17 پیاده، 2 و 10 زرهی، 3 نیروی مخصوص و 11 کماندو. <ref name="saj1" />
==== قرارگاه کربلا ====
لشکر لشگر 25 کربلا.
لشکر لشگر 41 ثارالله (علیهالسلام.)
لشکر لشگر 31 عاشورا.
تیپ مستقل 33 المهدی (علیهالسلام).
==== قرارگاه نجف ====
لشکر لشگر 17 علی بن ابی طالب (علیهالسلام.)
لشکر لشگر 5 نصر.
لشکر لشگر 105 قدس.
لشکر لشگر 155 ویژه شهدا.
لشکر لشگر 21 امام رضا (علیهالسلام.)
تیپ مستقل 57 حضرت ابالفضل (علیهالسلام.)
==== قرارگاه قدس ====
لشکر لشگر 27 محمد رسول الله (صلیاللهعلیهوآلهوسلم.)
لشکر لشگر 7 ولی عصر (علیهالسلام).
لشکر لشگر 8 نجف اشرف.
لشکر لشگر 14 امام حسین (علیهالسلام.)
لشکر لشگر 32 انصارالحسین (علیهالسلام.)
تیپ مستقل 44 قمربنی هاشم (علیهالسلام.) <ref name="saj1" />
در آستانه شروع عملیات، با توجه به محدودیت زمان، آخرین اقدامات شامل جا به جایی و نقل و انتقال نیروها و امکانات، تکمیل بحث مانور عملیات و غیره انجام گرفت و نیروهای زرهی و توپخانه نسبت به ماموریت اصلی و گروه های مواصلاتی برای اجرای آتش و مانور توجیه شدند.
و با توجه به تجارب عملیات کربلای 4، ابهام نسبت به میزان هوشیاری عراق موجب شده بود که کلیه تحرکات عراق تا قبل از آغاز درگیری کنترل شود. اجرای آتش کاتیوشا در داخل حوضچه لشکر لشگر 41 ثارالله(علیهالسلام) و خسارتهای وارده، به میزان حساسیتها افزود. از سوی دیگر، افزایش تردد خودروهای عراق به سمت منطقه فاو، این تصور را تقویت کرد که عراق قصد حمله به فاو را دارد. اما هم چنان نسبت به میزان هوشیاری عراق در منطقه شلمچه ابهام و تردید وجود داشت و هیچ گونه نتیجه مشخصی ارایه نمیشد. در این حالت، نیروهای ایرانی در انتظار صدور فرمان حمله از سوی فرماندهی کل در شرق بصره بودند. با توجه به نور مهتاب، ساعت شروع حمله، 2 بامداد روز 19 /10/ 1365 تعیین شده بود. اما نظر به محدودیت زمان برای شکستن خط و پاکسازی و تثبیت آن، مقرر شد که نیروها با استفاده از نور مهتاب حرکت کنند و در پشت مواضع عراق در انتظار صدور فرمان حمله بمانند.
پس از نیمه شب، که نور مهتاب منطقه را روشن کرده بود، درگیری در برخی محورها آغاز شد. که این خود بر نگرانی مبنی بر هوشیاری عراق افزود: با این که تا غروب نور مهتاب هنوز زمان زیادی باقی مانده بود، از سوی فرمانده صحنه نبرد، سردار سرلشکر سرلشگر محسن رضایی، در ساعت 1:35 بامداد فرمان حمله با رمز یا زهرا(سلام الله علیه) صادر شد و بدین ترتیب نیروهای بسیجی و سپاهی ایران یورش خود را به عظیمترین و پیچیدهترین استحکامات عراق در شرق بصره آغاز کردند. خبرهای واصله به قرارگاه کربلا حاکی از پیشروی در محورهای مختلف و شکسته شدن خط عراق بود، از این رو اطمینان به غافلگیری عراق به وجود آمد و ابهامات مبنی بر عدم امکان شکسته شدن خطوط عراق نیز برطرف شد.
پس از اطمینان عبور از خط، تلاش برای پاکسازی، الحاق و تثبیت آغاز شد. و چون الحاق لشکر لشگر 25 کربلا به لشکر لشگر 31 عاشورا نقش تعیین کننده ای در تصرف پوزه کانال پرورش ماهی و باز شدن عقبه خشکی نیروهای عبور کننده از کانال داشت، مورد تایید قرار گرفت.
هم چنین الحاق لشکر لشگر 19 فجر و لشکر لشگر 31 عاشورا در منطقه 5 ضلعی نیز حایز اهمیت بود و ضمن این که ضرورت پاکسازی قرارگاه تیپ عراق در منطقه 5 ضلعی، همواره به یگانهای عمل کننده در منطقه گوشزد میشد. در واقع الحاق یگانهای محور 5 ضلعی و محور کانال ماهی و نیز شکستن مقاومت نیروهای عراقی در قرارگاه فرماندهی تیپ در 5 ضلعی، دو مساله اساسی بود که فرماندهی قرارگاه کربلا میبایست تدابیر لازم را برای انجام آن اتخاذ میکرد. علاوه بر آن، منطقه جناح راست عملیات نیز بایستی تثبیت میشد.
عراق پس از عملیات کربلای 4، براساس این تحلیل که ایران فعلا قادر به عملیات نیست، توجه خود را به بازپس گیری فاو معطوف کرده بود.
=== مرحله اول عملیات ===
محور های اصلی تلاشهای قرارگاه کربلا، شامل خروج از 5 ضلعی، تثبیت سرپل غرب کانال پرورش ماهی و باز کردن جاده شلمچه بود. هدف از این تلاشها تصرف منطقه مورد نظر، تامین جای پا و فراهم کردن شرایط برای تثبیت منطقه و هم چنین تحویل خط به قرارگاه های قدس و نجف اشرف بود. تدبیر قرارگاه این بود که جناح راست منطقه عملیات توسط تیپ 18 الغدیر و لشکر لشگر 33 المهدی (عج) تثبیت شود و سرپل غرب کانال پرورش ماهی با الحاق لشکر لشگر 41 ثارالله(علیهالسلام) به لشکر لشگر 25 کربلا تامین گردد. هم چنین برای خروج از 5 ضلعی، علاوه بر تلاش برای پاکسازی مقر تیپ عراق درمنطقه و الحاق لشکر لشگر 19 فجر به 31 عاشورا، نسبت به الحاق لشکر لشگر 31 به لشکر لشگر 25 در مثلثی پوزه کانال پرورش ماهی، نیز تاکید میشد، زیرا علاوه بر باز شدن عقبه خشکی نیروهای غرب کانال پرورش ماهی، شرایط را برای پیشروی در عمق، توسط قرارگاه قدس، با تامین جناح راست این قرارگاه، فراهم نماید. همچنین باز کردن جاده شلمچه توسط لشکر لشگر 10 سید الشهدا (علیهالسلام) – که شرایط را برای عبور دو قرارگاه قدس و نجف فراهم میکرد – از سوی فرماندهی عملیات دنبال میشد. فشارهای عراق ابتدا معطوف به باز پس گیری منطقه سرپل غرب کانال پرورش ماهی با تاکید به جناح راست منطقه عملیات و به منطقه سرپل بود. مقاومت قرارگاه تیپ عراق در منطقه 5 ضلعی و مقابله با الحاق لشکرهای لشگرهای 31 عاشورا و 25 کربلا در پوزه کانال پرورش ماهی نیز بدین منظور انجام میگرفت که با ایجاد تاخیر در این الحاق بتواند با پاکسازی منطقه سرپل و عقب راندن نیروهای خودی از این منطقه، گسترش عملیات را مهار کند. <ref name="saj1" />
از روز دوم عملیات، با انتقال امکانات و نیروهای عراق از منطقه فاو، فشار عراقیها روی عقبه نیروهای ایرانی با افزایش بمباران تشدید شد، به گونه ای که پیوسته از سوی قرارگاه خاتم الانبیاء(صلیاللهعلیهوآلهوسلم) نسبت به تامین پدافند منطقه، پیگیری و تلاش میشد. تشدید فشارهای عراق و عدم پیشروی به سمت اهداف مورد نظر، کلیه دستاوردهای مرحله اول عملیات نیز در معرض تهدید قرار گرفت و شب سوم، عملیات در شرایط سرنوشت سازی قرار گرفت.
شرایط ویژه الحاق لشکر لشگر 25 کربلا و لشکر لشگر 27 محمد رسول الله (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) در غرب کانال پرورش ماهی، این امیدواری را به وجود آورد که با توجه به موفقیت یگانهای یاد شده در غرب کانال، سرپل در برابر فشارهای عراق تثبیت شود.
باز شدن جاده شلمچه و فراهم شدن زمینه ورود قرارگاه قدس و نجف به منطقه، به ویژه پیشروی لشکر لشگر 8 نجف و لشکر لشگر 14 امام حسین (علیهالسلام) از قرارگاه قدس نیز این مکان را به وجود آورد که با توسعه وضعیت از تمرکز فشار عراق در برخی محورها، از جمله در منطقه سرپل غرب کانال ماهی کاسته شود.
پیشروی در منطقه قرارگاه نجف گرچه با کندی صورت گرفت، اما این امکان را به وجود آورد که با پیشروی تدریجی در منطقه جنوب عملیات، جناح چپ قرارگاه قدس تامین شود. هم چنین جناح راست منطقه عملیات توسط قرارگاه کربلا تثبیت گردد و چنین تدبیر شد که با اقدامات مهندسی از هر گونه پیشروی عراق جلوگیری شود تا عقبه یگانهای مستقر در غرب کانال از هر گونه تهدید در امان باشند.
در شب چهارم، مجدداً به منظور تکمیل اهداف عملیات، همان مانور دنبال شد و با توجه به وضعیت کلی عملیات، تلاش اصلی بر روی قرارگاه های قدس و نجف متمرکز گردید. ورود لشکر لشگر 5 نصر به جزیره بوارین و در هم شکستن استحکامات عراق، بخشی از موفقیتهای حاصله بود.
طی درگیریهای شب و روز پنجم، گر چه اهداف مورد نظر کاملا تحقق نیافت، لیکن ناتوانی عراق از عقب راندن نیروهای ایران از منطقه سرپل غرب کانال و ممانعت از پیشروی در جاده شلمچه، نشانه ای از امیدواری نسبت به تثبیت منطقه بود.
[[رده: عملیات های مرزی (گستره عملیات هم در داخل و هم خارج از مرز بوده است)]]
[[رده: عملیات های سپاه]]
[[رده: عملیات های با استعداد چند تیپ و لشکرلشگر]]
[[رده: منجر به پیروزی نظامی]]
[[رده: عملیات های زمینی]]